Toàn cầu hoá và bản địa hoá từ lâu đã trở thành xu hướng trong âm nhạc đại chúng đương đại Việt Nam. Đó là một hành trình đi để trở về, cùng với sự biến đổi, tạo ra những khả thể của sự sáng tạo, cũng như cách tân trong âm nhạc đương thời với từng trường hợp cụ thể.
Rock được viết trên nền thang âm ngũ cung; world music hay experimental (thể nghiệm), electronic/hiphop kết hợp với âm nhạc truyền thống Việt Nam là những "đặc quyền" của riêng nghệ sĩ Việt. Trong những năm gần đây, xu hướng này càng trở nên được ưa chuộng hơn, và được "pop hóa" (đại chúng hoá) để tiếp cận với đông đảo công chúng.
Thành công của Bắc Bling (Bắc Ninh) của Hoà Minzy, nghệ sĩ Xuân Hinh, Masew và Tuấn Cry khi kết hợp nhiều thể loại âm nhạc khác nhau càng khẳng định xu hướng này. Nếu mê mẩn Bắc Bling thì 5 đĩa nhạc Việt sau đây có thể sẽ khiến bạn thích thú.
Đường Xa Vạn Dặm (2005) - Quốc Trung
Đường Xa Vạn Dặm nguyên bản là chương trình mang tính chất diễn xướng do nhạc sĩ, nhà sản xuất âm nhạc Quốc Trung dàn dựng. Dựa trên cảm hứng từ Chuyện Người Con Gái Nam Xương (Nguyễn Dữ), vở diễn bao gồm 9 chương: Hạc Trong Sương, Đào Liễu, Ngồi Tựa Song Đào, Vọng Nguyệt, Lưu Lạc, Dòng Sông Một Bờ, Độc Thoại, Đường Xa Vạn Dặm,...
Đường Xa Vạn Dặm lần đầu tiên được trình diễn tại Nhật Bản (2004), sau đó là Việt Nam (2005), với sự tham gia của nhạc sĩ Quốc Trung, ban nhạc, mixer và NSƯT Thanh Hoài (chèo), NSƯT Thúy Hường (quan họ) và Xuân Diệu (hát xẩm)... Tập thể nghệ sĩ cố gắng cống hiến cho khán giả một đêm nhạc độc đáo và thú vị dựa trên nền world music.
Cùng với đó, đĩa nhạc Đường Xa Vạn Dặm gồm 7 ca khúc cũng được phát hành vào 2005, tức 20 năm trước. Sự kết hợp giữa nhạc điện tử cùng âm nhạc dân gian, truyền thống Việt Nam như chèo, xẩm, quan họ, hò Huế, ca trù, xẩm... không chỉ cho thấy sự tiên phong mà còn là những khám phá, nâng niu của nhạc sĩ Quốc Trung.
Đường Xa Vạn Dặm "thâu tóm" được một vùng không gian văn hoá rộng lớn của nước Việt, mang đến những dấu tích đa dạng, độc đáo và tình cảm của người Việt Nam trong diễn xướng, tâm tình vào mối bối cảnh cũng như cách tiếp cận mới. Điều khiến nó trở nên "kinh điển" còn nằm ở khả năng nắm bắt, kết hợp và hoà âm phối khí xuất sắc của Quốc Trung. Đến nay, hiếm có đĩa nhạc world music nào tại Việt Nam "vượt mặt" được Đường Xa Vạn Dặm.
Đại Lâm Linh (Vol. 1, 2009) - Đại Lâm Linh
Đại Lâm Linh gắn liền với một trong những "scandal" lớn bậc nhất của nhạc Việt hiện đại Việt Nam cuối thập niên 2000, đầu thập niên 2010. Màn trình diễn của họ (nhạc sĩ Ngọc Đại, Thanh Lâm và Linh Dung) tại chương trình Bài Hát Việt (VTV3) bị giới báo chí lẫn đại chúng chỉ trích và quay lưng.
Phản ứng của công chúng không hề khó hiểu vì nhạc thể nghiệm nói chung, và của Đại Lâm Linh nói riêng chưa bao giờ "thuận tai" khán giả. Tuy nhiên, đằng sau những tiếng guitar điện, đàn sitar có gì đó xa lạ, chát chua và những tiếng ú ớ thất thanh rợn ngợp ấy, khán giả sẽ còn nghe thấy những âm sắc của truyền thống Việt Nam. Đó là tiếng đàn đáy, trống chầu, là giọng ca trù, ca huế của các nghệ sĩ Hà Vi, Thuý Hoà…
"Cái gì cũng có một thời", lời ca trong Cổ Hàng Hiên Mưa - track mở đầu của album Đại Lâm Linh đã dự báo cho "số phận" của dự án âm nhạc này. Cố gắng mang đến sự thể nghiệm trong ghi âm và biểu diễn, Đại Lâm Linh đã khơi dậy một cuộc bàn luận sôi nổi về âm nhạc đương đại một thời. Tuy vậy, ở Đại Lâm Linh (Vol. 1) ta vẫn tìm thấy những khoảnh khắc "dễ chịu" để lắng nghe.
Một số ca khúc trong Đại Lâm Linh (Vol. 1) được cải biên và sản xuất lại từ album Nhật Thực trước đó của nhạc sĩ Ngọc Đại, với Hà Trần thể hiện và Đỗ Bảo hòa âm. Đĩa nhạc này không chỉ thách thức đôi tai của người nghe mà còn thách thức sự cởi mở và những biên độ trong thẩm mỹ, thưởng thức nghệ thuật của công chúng. Hơn một thập kỷ sau đó, Đại Lâm Linh vẫn khiến người nghe sửng sốt, khó chịu và tất nhiên, tò mò thích thú bởi sự độc đáo, phá phách trong âm nhạc.
Nam Nhi (2018) - Ngô Hồng Quang
Nỗ lực "bóc tách" và tổ hợp lại nhạc Quan họ với nhạc cụ phương Tây thông qua ngũ tấu đàn dây đã mang đến cho Nam Nhi một sự "đương đại" và giao thoa độc đáo. 10 ca khúc cũng là những khúc hát đối dân gian trữ tình cổ tại Bắc Ninh, Bắc Giang và âm nhạc dân gian miền núi phía Bắc như Ngồi Tựa Mạn Thuyền, Gọi Đò, Mười Nhớ... được "cấp" một đời sống mới, mang dấu ấn của xưa - nay, phương Đông - phương Tây.
Với Nam Nhi, Ngô Hồng Quang không hát chuẩn theo lối cổ nhưng vẫn giữ đúng cách luyến láy và phát âm, nhả chữ đậm chất Bắc Bộ. Trong khi lời ca và lối hát đậm yếu tố truyền thống, phần âm nhạc được chơi bằng đàn dây, tạo ra một cuộc đối thoại với chủ đích dành cho lớp khán giả mới, khi tiếp cận âm nhạc truyền thống của Việt Nam.
Ngô Hồng Quang luôn có những nỗ lực tạo ra sự kết nối giữa âm nhạc truyền thống với cách tiếp cận và thể hiện hiện đại. Anh từng kết hợp với beatboxer Trung Bảo trong Mục Hạ Vô Nhân và Gọi Em, khiến công chúng tò mò, thích thú. Mỗi sản phẩm anh sản xuất, gồm cả album nhạc folk (dân ca/dân gian) Rạng Đông ra mắt cuối năm ngoái cho thấy sự kiên định và đam mê của anh với âm nhạc truyền thống Việt Nam.
Hoàng (2019) - Hoàng Thuỳ Linh
Khi Hoàng Thuỳ Linh ra mắt Để Mị Nói Cho Mà Nghe, bài hát đã nhanh chóng trở thành hit bởi hai lý do: phần âm nhạc đầy uyển chuyển với những thanh âm đến từ future bass cũng nhạc dân ca điện tử (folktronica) và world music.
Yếu tố chính khiến nó trở nên được thích như vậy bởi việc vay mượn yếu tố văn hoá bản địa Tây Bắc và nhân vật văn học (trong Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài) với cách tiếp cận của giới trẻ đương thời. Bài hát "chộp bắt" được lối nghĩ đương thời nhưng đồng thời cũng "thắp sáng" những yếu tố đã trở nên quen thuộc.
Album Hoàng phát hành sau đó tiếp tục thể hiện những yếu tố của Để Mị Nói Cho Mà Nghe thành công về mặt đại chúng. Lấy chuyện xưa tích cũ để làm bài học, chia sẻ tâm tình chính là "công thức" của văn hoá dân gian, truyền miệng.
Từ Truyện Kiều (Em Đây Chẳng Phải Thuý Kiều) đến các tục lệ (gồm cả hủ tục như Duyên Âm), truyện cổ tích Tấm Cám (ca khúc Kẽo Cà Kẽo Kẹt) hay văn hoá thờ mẫu hầu đồng (Tứ Phủ),... Tất cả đều vừa lạ, vừa quen. Nó cũng tạo ra một kiểu thưởng thức âm nhạc mang tính (liên văn bản) một cách độc đáo, rất hiếm thấy trong nhạc đại chúng Việt Nam.
DTAP và Hồ Hoài Anh là những nhà sản xuất tài năng giúp cho không gian của Hoàng trở nên đa sắc, hấp dẫn, tươi mới như vậy. Bên cạnh đó, tư duy của Hoàng Thuỳ Linh trong toàn bộ dự án này cũng đã truyền cảm hứng cho rất nhiều nghệ sĩ sau này tiếp nối khai phá các yếu tố văn học, văn hoá truyền thống vào âm nhạc đại chúng đương thời.
Vũ Trụ Cò Bay (2024) - Phương Mỹ Chi, DTAP
Cảm hứng từ văn chương và văn hoá dân gian Việt Nam là những "mã" nhận biết, định hướng nên Vũ Trụ Cò Bay của Phương Mỹ Chi và DTAP. Ngoài những yếu tố hiện đại đến từ nhạc điện tử kết hợp dân gian (folktronica), album mang màu sắc văn hoá Nam Bộ rõ nét.
Những giai điệu trữ tình, vọng cổ, bolero - đờn ca tài tử đã tạo nên những khoảnh khắc độc đáo cho album này (Bóng Phù Hoa, Chiếc Lược Ngà...). Bên cạnh đó, âm hưởng bắc bộ hay ca Huế cũng thấp thoáng trong album Vũ Trụ Cò Bay.
10 bài hát trong album là mười câu chuyện khác nhau, không tạo ra nhằm kết nối một câu chuyện hoàn chính nhưng gắn kết trong mặt thẩm mỹ và thể loại. Giọng hát biến hoá của cô bé dân ca Phương Mỹ Chi là một "thành tố" quyết định để sự thành công của Vũ Trụ Cò Bay. Trong khi đó, sự kết hợp của những rapper như Suboi, Pháo hay các giọng ca như nghệ sĩ Kim Tử Long, Trung Quân mang đến những cuộc "đối thoại" thú vị.
Vũ Trụ Cò Bay của Phương Mỹ Chi và DTAP tiếp tục khẳng định hướng đi folktronica đang trở nên thịnh hành tại Việt Nam. Khi yếu tố truyền thống và hiện đại đồng hiện, nó dự báo một góc nhìn mới về bản sắc và căn tính trong xã hội hiện đại. Ngay cả khi đó chỉ là một sản phẩm âm nhạc đại chúng, mang đến một cảm xúc ngắn như Vũ Trụ Cò Bay hay các nỗ lực tương tự của các nghệ sĩ trẻ khác.